Archive for the ‘Review’ Category

छुवाछूतविरुद्ध विश्वकर्माको प्रयास

दीपक अर्याल

दलित समुदायलाई छुवाछूत गरिन थालेको सयौं वर्ष भयो भने त्यो विभेदविरुद्ध आवाज उठ्न थालेको पनि वर्षौं भयो। दलित समुदायले छुवाछूतविरुद्ध आवाज उठाएको यस्तै एउटा लिखत फेला परेको छ, जुन सन् १९३८ (वि.सं. १९९५) मा प्रकाशित भएको थियो। ‘मदन पुरस्कार पुस्तकालय’ मा रहेको यो लिखतमा ‘सामाजिक कूटनीतिहरू समयानुकूल परिवर्तन गर्न र विश्वकर्मा जातिलाई अछूत जातिको पहिचानबाट मुक्त गर्न’ तत्कालीन राणा शासक जुद्धशमशेरलाई अनुरोध गरिएको छ।

नेपाल बाहिरका विश्वकर्माको तर्फबाट लेखिएको यो पत्रमा ‘हिन्दू तथा गौरक्षक सनातन धार्मिक जाति विश्वकर्माप्रति गरिएको अछूतको व्यवहारले अन्याय भएको र त्यसको अन्त्य गर्दै हिन्दूधर्मको पुनरुत्थान गर्न’ अनुरोध गरिएको छ। अपीलमा भनिएको छ, “वेद, शास्त्र, पुराण, इतिहास इत्यादिमा पाएभर प्रमाण दिई कामी जाति सनातन धार्मिक गौरक्षक जातिमध्येका हुन्, अछूत जातिमध्येका होइनन् भनी दर्शाई दयामय श्री ३ सरकारका श्री चरणकमलमा अघि ४१ वर्षदेखि बिन्तीपत्र बिछ्याउन कामी जातिले छाडेका छैनन्। कारण गोर्खा संसारमा मात्र यस जातिको जस्तो घृणित अवस्था छ, बाँकी हिन्दू संसारमा विश्वकर्मा जातिको परम्परादेखि नै पानी चलेकै छ। जसै भएतापनि यस अछूत जातिले स्वतन्त्र नेपाल मुलुक र सरकारप्रति पूर्ण भक्तिभाव राख्न छाडेका छैनन्।” (more…)

गोर्खापत्र मा सिनेमा

दीपक अर्याल

‘श्री ३ महाराज बाट बेदाम्मा दुनिञा हरूले हेर्न पाउन् भनी टुडिखेल मा प्रोजेक्टास्कोप् अर्थात् मानिस ले चलफिर गर्‍ये को सब काम तसवीर बाट सोही बमोजीम दुरूस्त देखिन्या तमासा वैशाख गते २६ वुधवार देखि हुनेछ। सो तमाशा हेर्न लाई अगाडि केटा केटि हरू, ताहाँपछि नीज केटा केटी हरू का आमा हरू, वाहाँपछि लोग्ने मानिस हरू वाहाँ पछि वग्गी मा आउने हरू अरू लाई नछेकने गरी रहने छन्।’

गोर्खापत्र मा प्रकाशित यो सूचनाले नेपालमा ‘बाइस्कोप’ वा ‘सिनेमा’ वा ‘मूभी’ कहिले भित्रियो भन्ने आधिकारिक जानकारी दिन्छ। त्यो कति लामो वा के विषयमा थियो भन्ने विवरण नभए पनि त्यसपछिका वर्षमा दरबारमा यस्ता फिल्महरू हेर्ने र विभिन्न उत्सवलाई क्यामेराले खिच्ने चलन बसेको भन्न सकिन्छ। जोसेफ निप्से, लुइ डेगोरालगायतका फोटोग्राफी र फिल्मका उत्साही अनुसन्धाता–प्रयोगकर्ताहरूको अन्वेषणसँगै नेपालमा पनि यो प्रविधि लोकप्रिय हुँदै गयो। (more…)

With an eye on the footpath

Deepak Aryal, From Himal SouthAsian (May 2011)

Publishing in Nepal is generally thought to have begun when Jang Bahadur Rana, the founder of the Rana clan that would rule the country for close to a century, brought back a printer from a visit to Europe in 1850. However, much earlier than that, in 1821, the Mission Press in Serampore, in modern-day West Bengal, had published a Nepali-language translation of the Bible. In Nepal though, several books were printed only in the 1860s, among them the Muluki Ain (the Civil Code), and some translated versions of British military manuals, probably printed on the same press that Prime Minister Jang brought from England. Either way, these three factors would set the tone for Nepali publishing trends for the next two centuries: that the industry started with legal and military documents (implying government control over publishing), that it was in the Nepali language or translations into it, and that an important component of Nepali publishing took place in India. (more…)

मेरा नजरमा ‘आमा म र पाल्पा’भित्रका सन्दर्भहरू

कमलराज रेग्मीद्वारा लिखित पुस्तक "आमा, म र पाल्पा"को आवरण पृष्ठ

-डिल्लीराज अर्याल

पाल्पामा जन्मिएर त्यसकै सेरोफेरो हुँदै राष्ट्रिय पहिचान बनाइसकेका वयोवृद्ध व्यक्तित्व हुन् – कमलराज रेग्मी।त्यसो त उनको व्यक्तित्वको एउटै पाटो छैन तर पनि अहिलेसम्मको खास पहिचानको पाटो भने राजनीति नै रहेको छ। तानसेन १ मेहल्धारामा विसं१९८३मा जन्मेका रेग्मीले जीवनको उत्तरार्द्धतिर आएर अतीतको सम्झनालाई लिपिबद्ध गरेका छन्।त्यही शृङ्खलाको नतिजा हो – “आमा, म र पाल्पा” संस्मरणात्मक कृति।यसरी राजनीति र संघर्षबाट परिचित कमलराजको व्यक्तित्वको अर्को पाटो साहित्य बनेको छ।

वाङ्मय प्रज्ञाप्रतिष्ठान पाल्पाद्वारा प्रकाशित उनको संस्मरणसंग्रह “आमा, म र पाल्पा “ यही सेरोफेरोलाई उजागर गर्ने कृतिका रूपमा देखा परेको छ। आमाको काख, मावल, सँगीसाथी र घरपरिवारकै सेरोफेरोमा रुमल्लिएको उनको जीवनयात्रा कसरी एउटा संघर्षशील रूपमा रुपान्तरित भयो? समयक्रममा कसरी पञ्चायतको सेरोफेरोमा पुगेर पनि वामपन्थकै निकट रहने अभ्यास गर्‍‍‍‍‍‍यो र गर्दैछ? भन्ने कुरामा आधारित यो पुस्तक नेपाली राजनीतिलाई पृष्ठभूमि बनाएको संस्मरण-संग्रह हो।

डा‌‍.‍ प्रकाश रेग्मीद्वारा सम्पादित, करिब २७४‌+१२पृष्ठ आयाममा विस्तारित यो पुस्तकमा २४ संस्मरणात्मक लेख,१कविता बाहेक अनुसूचिहरू, केही ऐतिहासिक फोटा र कागजपत्रहरूसमेत छन्। त्यस्तै प्रसङ्गवश आएको सहयात्री ईश्वरीप्रसाद आचार्यको कविता, नेपाली भाषाका विद्वान् डा चूडामणि बन्धु, प्रगतिशील लेखक विष्णु प्रभात, राजनीतिज्ञ मोहन विक्रम सिँह र यज्ञेश्वर निरौलाका मन्तव्यहरू पनि समावेश गरिएका छन् ।

पुस्तकको मुख्य अंश लेखकले देखे-भोगेका, व्यहोरेका र आफू सम्मिलित गतिविधिको संक्षिप्त चर्चा, बाल्यकाल, परिवार, नालनाता, मावली आदिमा केन्द्रित छन्। साथै राजनीतिक चेतनाको प्रारम्भ, काठमाण्डौँ प्रवेश, जयतु संस्कृतम् आन्दोलन, बनारसयात्रा, नेपाल आगमन, २००७ सालको आन्दोलन, त्यसमा खासगरी पाल्पामा गरेका संघर्ष लगायत विविध ठाउँ, घटना र अनेकौँ व्यक्तिसँगको सम्बन्धकेन्द्रित रहेको छ। (more…)

Permanent rebellion: The story of B.P. Koirala by Ramchandra Guha

(Source: The Hindu, Sunday, July 29, 2001)

The autobiography of Nepali politician and sometime Prime Minister B.P. Koirala is a vivid account of personal and social turmoil and of exile and rebellion that provides acute insights into the history and politics of the 20th Century. Formally released in New Delhi in April, this book’s compelling themes have been made more poignant by the recent happenings in the Kathmandu palace, says historian RAMACHANDRA GUHA.

“EVERY man’s life,” remarked Dr. Johnson, “should be best written by himself”. Strangely, Johnson did not carry out his own injunction, for it was another pen, that of James Boswell, that set out for posterity the main contours of his life.
One must not unduly regret Johnson’s failure. For one thing, it allowed Boswell to write what is still the most widely read of all biographies. For another, the autobiography is the most perilous of literary forms. As the French scholar Andr Maurois pointed out many years ago, it is marked by a “deliberate forgetfulness”, a willed failure to remember failure, a desire to omit from one’s authorised account events that were unpleasant or that might undermine one’s reputation. The autobiography, writes Maurois, is a genre marked by a lack of sincerity. It forgets and it rationalises. It gives order and retrospective coherence to decisions made ad hoc or more-or-less on the spot. (more…)