Archive for the ‘Memory’ Category

गोर्खापत्र मा सिनेमा

दीपक अर्याल

‘श्री ३ महाराज बाट बेदाम्मा दुनिञा हरूले हेर्न पाउन् भनी टुडिखेल मा प्रोजेक्टास्कोप् अर्थात् मानिस ले चलफिर गर्‍ये को सब काम तसवीर बाट सोही बमोजीम दुरूस्त देखिन्या तमासा वैशाख गते २६ वुधवार देखि हुनेछ। सो तमाशा हेर्न लाई अगाडि केटा केटि हरू, ताहाँपछि नीज केटा केटी हरू का आमा हरू, वाहाँपछि लोग्ने मानिस हरू वाहाँ पछि वग्गी मा आउने हरू अरू लाई नछेकने गरी रहने छन्।’

गोर्खापत्र मा प्रकाशित यो सूचनाले नेपालमा ‘बाइस्कोप’ वा ‘सिनेमा’ वा ‘मूभी’ कहिले भित्रियो भन्ने आधिकारिक जानकारी दिन्छ। त्यो कति लामो वा के विषयमा थियो भन्ने विवरण नभए पनि त्यसपछिका वर्षमा दरबारमा यस्ता फिल्महरू हेर्ने र विभिन्न उत्सवलाई क्यामेराले खिच्ने चलन बसेको भन्न सकिन्छ। जोसेफ निप्से, लुइ डेगोरालगायतका फोटोग्राफी र फिल्मका उत्साही अनुसन्धाता–प्रयोगकर्ताहरूको अन्वेषणसँगै नेपालमा पनि यो प्रविधि लोकप्रिय हुँदै गयो। (more…)

Advertisements

भगवानको पुनर्जन्म

– दीपक अर्याल

8438998615_10bf351190

चित्रकार तथा कार्टुनिष्ट सुवास राईले हिमालका लागि नेपाली आकृतिमा २०५७ सालमा बनाएको महादेव–पार्वती र लक्ष्मीको चित्र।

प्रसिद्ध भारतीय पेन्टर रवि वर्मा (वि.सं. १९०५–१९६३) ले ‘हिन्दू भगवान’को पेन्टिङ नगरेको भए वा ती पेन्टिङहरू मुद्रित, पुनर्म‘द्रित हुँदै प्रिन्टिङ उद्योगको भरपर्दो आम्दानीको स्रोतको रूपमा भारतीय बजारमार्फत नेपाल नछिरेको भए नेपालभित्रका ‘रैथाने भगवानहरू’का रूप कस्ता हुन्थे होलान् ? वा स्थानीय रूप–रङ, आकृति, वस्त्र वा दृश्य झ्ल्कने ‘नेपाली भगवान’ र हाल प्रचलित ‘भगवान’हरूको फोटोमा के समानता वा भित्रता रहन्थ्यो होला ? यी काल्पनिक प्रश्नले हाम्रो पूजाकोठामा पुजिंदै आएका हिन्दू देवदेवी कसरी, कहाँ, कुन उद्देश्यबाट जन्मिएर नेपालीका घर–घरसम्म आइपुगे भत्रे प्रश्नको उत्तर खोज्न सघाउँछ ।
हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले मूर्ति वा केही हदसम्म चित्रको रूपमा देखेका भगवानका रूपहरू रवि वर्माको पेन्टिङलाई आधार मानेर लिथोग्राफी प्रेसका माध्यमद्वारा वि.सं. १९५० को दशकमा एक्कासी शहर–बजारमा देखा पर्न थाल्दा अभूतपूर्व प्रतिक्रिया जन्माएको थियो । अक्षरका रूपमा मात्र पढेका वा बुझेका भगवानहरू फोटोका रूपमा प्रकट भएर खास क्षेत्र, वर्ग, सम्प्रदाय र जातको चङ्गुल बाहिर आम जनताको घर–घरमा बस्न र पुजिन थाले । यसरी फोटोमार्फत भगवानको पुनर्जन्म भयो र सबै प्रकारका भेदभाव र उच–नीच हटाउँदै ‘भगवान’ आम जनताको पूजाकोठीमा रहन थाले । शुरूमा वर्माको पेन्टिङले सांस्कृतिक रूपमा सम्भ्रान्त ठानिएका र मध्यम वर्गीय जनतालाई मात्र उत्साहित बनाए पनि वि.सं. १९५० मा बम्बईमा स्थापित रवि वर्मा फाइन आर्ट लिथोग्राफिक प्रेसका माध्यमद्वारा व्यापारिक दृष्टिकोणले भगवानका फोटोेहरूको मेकानिकल उत्पादन, बिक्री र वितरण गर्न थालेपछि यसको लोकप्रियता ह्वात्तै बढ्यो र यसले आफ्नो छुट्टै बजार बनायो । (more…)

हराएको इतिहास खोज्दै जाँदा : डिल्लीराज अर्याल


आफ्नै हातमा कलम हुनेहरू पनि आफ्नै इतिहास लेख्नि बसे भने बडो असमञ्जसमा पर्न सक्छन् किनकि इतिहास सोझो वा सरल हिसाबले लेख्नेन गरिएको छैन। व्यवहारबाट इतिहास निर्माण गर्नेहरूले भने इतिहासका पन्ना कलमले कोर्दैनन्। कलमले इतिहास कोर्नेहरूले व्यवहारमा इतिहास निर्माण गर्न वा नगर्न पनि सक्छन् तर तिनका कलमले इतिहासका नाममा कागज कोरेकै हुन्छन्। हामीले भन्दै् र पढ्दैस आएको इतिहासमा गरिखानेको भन्दा बसिखानेको पक्षमा बढी लेखिएको त्यसै भएर पनि हुनसक्छ।

हामीले मान्दै आएको इतिहासमा वास्तविक इतिहास निर्माण गर्नेहरूका अनुहार झल्याकझुलुक मात्र देखापरेका र कतिपयका त नपरेका नै छन्। आज पनि हामीले त्यही मानसिकता र परम्परा बोकेर उदास मनस्थितिमा बनावटी हाँसो देखाएर बाँचेका र वास्तविकताको एउटा पक्षमा, एउटा कोणमा मात्र आधारित भएर इतिहासका कुरा कागजका पन्नामा कोर्ने गरेका छौं।

भन्ने नै हो भने हामीकहाँ संघसंस्था निर्माण गर्ने, गठन गर्ने, त्यसको परिकल्पना गर्ने एउटा र त्यसलाई आफ्नो बनाउने अर्को हुन्छ। जसरी खेतबारी र बाटो खन्नेर एकथरि र तिनको उपयोग गर्ने ,त्यहाँबाट लाभ लिने अर्काथरि हुन्छन्। धेरैजसो क्षेत्रमा काम एउटाको, नाम अर्कैको, स्वामित्व अर्कैको, ऐश आराम अर्कैको हुनेगर्छ।यो हाम्रो परम्परा बनिसकेको छ त्यसैले हामी यसलाई सहज रूपमा स्वीकार्न तयार पनि छौँ। (more…)

Khadga Shamsher wants to retire in India

Dated Lucknow, the 6th March 1903
From: Kadga (Kharga) Shamsher Jang, Rana Bahadur, of Nepal
To: The Hon’ble Sir J J D LaTouche, KCSI, Lieutenant-Governor of the United Provinces of Agra and Oudh

Just as I was contemplating to remove myself to the Dehra side owing to the advent of the hot season and to the ravages of the plague here, Mr. L Porter, C S, Commissioner of Lucknow Division, wrote, requesting to see me in connexion with my residence at Lucknow, and to convey to me what I understood to be some instructions of the Government of India orally. But before dwelling upon what he had to communicate, allow me to state briefly what I am, what my present position is, and what is my motive in coming here.Khadga Shamsher and family in Palpa
(more…)

नेपाली भाषामा प्रकाशित पत्रपत्रिका (वि.सं. २००८-२०१३) : दीपक अर्याल

– दीपक अर्याल

२००७ सालपूर्व निकै कम मात्रामा प्रकाशन भएका पत्रपत्रिकाहरूबारे कुनै न कुनै रूपमा अध्ययन भएको देखिन्छ (दीक्षित २०१७, देवकोटा २०२४, पौड्याल २०२७, प्रेस काउन्सिल २०३१, विरही २०६०)। २००७ फागुन ७ को राजनीतिक परिवर्तन सँगसँगै प्रकाशन क्षेत्रमा मात्रात्मक रूपले वृद्धि भए पनि सोसम्बन्धी अध्ययनमा भने केही कमी देखिन्छ।

२००७ साल अगाडिको ५२ वर्षमा २२ ओटा पत्रपत्रिकाहरू प्रकाशन भएको सन्दर्भमा २००८ सालदेखि २०१३ सालसम्मको ६ वर्षको अवधिमा बुलेटिन, राजनीतिक पार्टी र सङ्ग-संस्थाका मुखपत्र, साहित्यिक पत्रपत्रिका, म्यागेजिन तथा समाचारमूलक पत्रपत्रिकाहरू गरी नेपाली भाषाका कुल १२१ पत्रपत्रिकाहरू प्रकाशन भएको देखिन्छ (देवकोटा २०२४)। प्रेस काउन्सिल नेपालद्वारा प्रकाशित प्रकाशनको दिग्दर्शन (विरही २०६०) मा सङ्ग्रहीत प्रेस कमिसन २०१४को प्रतिविदेनअनुसार २०१३ मा नेपालभित्र नेपाली भाषाका ३२ ओटा पत्रपत्रिकाहरू सञ्चालनमा रहेका थिए। यस्तै, विसं २००९ मा तीन, २०१० मा १३, २०११ मा १५ र २०१२ मा ११ ओटा पत्रपत्रिकाहरू प्रकाशन भएका थिए। (मिडिया अध्ययन ६: १३१-१४८) २०६८
(more…)

पुस्तकालय पल्टाउँदा

– दीपक अर्याल

१९९७-९८ सालतिर एउटा १०-१२ वर्षको केटो रानीपोखरी स्थित दरबार हाईस्कुल पढ्ने क्रममा घरबाट खाजाका लागि दिइएको पैसाले त्यतिवेला खाजाका लागि चल्तिमा रहेको आलुचा र पुष्टकारी किन्नुभन्दा भोटाहिटीस्थित मान दास चित्तधरको पुस्तक पसलमा गएर किताब किन्ने गर्थे। त्यो उमेरमा मिठो-मिठो खाने कुरा किनेर साथीभाईसँग रमाइलो नगरी कुन उद्देश्यका लागि किताब किनियो? भन्ने कुराको प्रष्ट उत्तर त अहिले पनि आउँदैन तर अंग्रेजी किताबहरू किन्दा महङ्गो पर्ने भएकाले नेपाली भाषाका किताब किन्दै, पढ्दै र थुपार्दै गरेको भने सम्झना भने उनलाई छ। खाजाको पैसाले किताब किन्दा वा घरमा नयाँ किताब आउँदा कसैलाई मतलब थिएन। न त उनलाई कसैले गाली गरे न त हौस्याए नै! तर उनले भने एकसुरमा नेपाली किताबहरू किन्दै थुपार्दै गर्न थाले। यसरी सङ्कलन भएको किताबलाई पछि “कमलको नेपाली सङ्ग्रह” नाम दिएर व्यक्तिगत पुस्तकालय बनाउने व्यक्ति कमलमणि दीक्षित थिए र त्यसरी जम्मा भएका किताबहरूका आधारमा थप किताबहरू माग्दै, किन्दै र सङ्कलन गर्दै स्थापित भएको पुस्तकालय मदन पुरस्कार पुस्तकालय (मपुपु) हो। दीक्षितका अनुसार, “मदन पुरस्कार गुठीको स्थापना भइसकेको थियो र सोही गुठीको नामलाई फैलाउनका लागि भन्दै आफ्नो सङ्कलनमा रहेको पुस्तकहरूलाई मदन पुरस्कारको पुस्तकालयको नाम दिइएको थियो जसलाई पछि मदन पुरस्कार पुस्तकालय नामाकरण गरियो”। यसरी विसं २०१३ सालमा मदन पुरस्कार पुस्तकालय (मपुपु) विधिवत रूमा खडा भयो। सो समयदेखि निरन्तर खटिरहेका ८४ वर्षीय दीक्षित अहिले पनि विहान ७ बजे कार्यालयभित्र पसेर पुस्तकालयमा आइपुगेका पुस्तक, पत्रपत्रिकाको विवरण अनलाइन राख्छन्। कतिपय लेखक, कवि तथा साहित्यकारलाई उनीहरूले प्रकाशन गरेको सामग्री पुस्तकालयमा आएको जानकारी फोनबाट दिन्छन् भने कतिलाई इमेलबाट। कुनै वेला पुस्तकालयमा आउने सबै सामग्रीका लागि दीक्षितले धन्यवाद दिंदै व्यक्तिगत रूपमा चिठ्ठी पठाउँथे भने आजकाल त्यो काम इमेलबाट शुरू भएको छ। त्यसो त मपुपुले पुस्तक तथा पत्रपत्रिकाको सङ्कलन र संरक्षण बाहेक युनिकोड नेपाली, नेपालिनक्स, अनलाइन नेपाली डिक्सनेरी, हिज्जे परीक्षण आदिमा पनि काम गरेको छ। तर, यस्ता अनुसन्धानमुलक प्राविधिक कामले आफ्नो प्रभाव देखाउन भने अझै केही समय लाग्ने देखिन्छ। (more…)

निजि र सरकारी स्कुल तथा गुणस्तरको मापदण्ड

– दीपक अर्याल

निजि र सामुदायिक तथा सरकारी विद्यालयका सकारात्मक तथा नकारात्मक पाटाका विषयमा निकै चर्चा हुने गर्छ। अझ, खासगरी एसएलसीको रिजल्ट आउने वेलामा वा आएपछि त यसका वारेमा गरिएका टिप्पणीहरूले पत्रपत्रिकाका पानाहरू भरिन्छन्। सरकारले सरकारी विद्यालयमा लगानी गरे अनुरूपको प्रतिफल नआएको, विद्यार्थीहरू बढी फेल हुने गरेको, शिक्षकहरूले बढि राजनीति गरेको वा शिक्षकको क्षमता नभएको मात्र होइन देशको शैक्षिक प्रगतिको आधार नै निजि विद्यालय भएको र यसले मात्र राम्रो नतिजा दिन सकेको तर्क पनि यो समयमा दिइन्छ। खासगरी निजि विद्यालयका वकालत गर्नेहरूले एसएलसीमा सरकारी र निजि विद्यालयबाट उत्तीर्ण हुने विद्यार्थीहरूको संख्यालाई आधार मानेर निजि विद्यालय सरकारी भन्दा कैयौं गुणा उत्कृष्ट भएको तर्क गर्छन्। यही तर्क प्लस टु वा सो भन्दा माथिका शैक्षिक संस्थाहरूमा पनि लागू हुन्छ। के दुई फरक धारका विद्यालयहरूको शैक्षिक स्तरको तुलना गर्दा “रिजल्ट” मात्र एक आधार हुन सक्छ? के कति प्रतिशत विद्यार्थी कुन श्रेणीमा पास भए भन्ने आधारले मात्र शैक्षिक स्तरको तुलना गर्न सम्भव छ? के यसरी आउने रिजल्ट विग्रनु वा बन्नु का पछाडि ती विद्यार्थी र ती विद्यार्थीका अभिभावकहरूको सामाजिक, आर्थिक वा सांस्कृतिक सहजता वा वाध्यताले पनि ठूलो भूमिका खेल्छ र त्यसले रिजल्टलाई राम्रो वा नराम्रो बनाउन सक्छ भन्ने कुरामा विचार गर्न हुँदैन? (more…)