Archive for the ‘Education’ Category

भगवानको पुनर्जन्म

– दीपक अर्याल

8438998615_10bf351190

चित्रकार तथा कार्टुनिष्ट सुवास राईले हिमालका लागि नेपाली आकृतिमा २०५७ सालमा बनाएको महादेव–पार्वती र लक्ष्मीको चित्र।

प्रसिद्ध भारतीय पेन्टर रवि वर्मा (वि.सं. १९०५–१९६३) ले ‘हिन्दू भगवान’को पेन्टिङ नगरेको भए वा ती पेन्टिङहरू मुद्रित, पुनर्म‘द्रित हुँदै प्रिन्टिङ उद्योगको भरपर्दो आम्दानीको स्रोतको रूपमा भारतीय बजारमार्फत नेपाल नछिरेको भए नेपालभित्रका ‘रैथाने भगवानहरू’का रूप कस्ता हुन्थे होलान् ? वा स्थानीय रूप–रङ, आकृति, वस्त्र वा दृश्य झ्ल्कने ‘नेपाली भगवान’ र हाल प्रचलित ‘भगवान’हरूको फोटोमा के समानता वा भित्रता रहन्थ्यो होला ? यी काल्पनिक प्रश्नले हाम्रो पूजाकोठामा पुजिंदै आएका हिन्दू देवदेवी कसरी, कहाँ, कुन उद्देश्यबाट जन्मिएर नेपालीका घर–घरसम्म आइपुगे भत्रे प्रश्नको उत्तर खोज्न सघाउँछ ।
हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले मूर्ति वा केही हदसम्म चित्रको रूपमा देखेका भगवानका रूपहरू रवि वर्माको पेन्टिङलाई आधार मानेर लिथोग्राफी प्रेसका माध्यमद्वारा वि.सं. १९५० को दशकमा एक्कासी शहर–बजारमा देखा पर्न थाल्दा अभूतपूर्व प्रतिक्रिया जन्माएको थियो । अक्षरका रूपमा मात्र पढेका वा बुझेका भगवानहरू फोटोका रूपमा प्रकट भएर खास क्षेत्र, वर्ग, सम्प्रदाय र जातको चङ्गुल बाहिर आम जनताको घर–घरमा बस्न र पुजिन थाले । यसरी फोटोमार्फत भगवानको पुनर्जन्म भयो र सबै प्रकारका भेदभाव र उच–नीच हटाउँदै ‘भगवान’ आम जनताको पूजाकोठीमा रहन थाले । शुरूमा वर्माको पेन्टिङले सांस्कृतिक रूपमा सम्भ्रान्त ठानिएका र मध्यम वर्गीय जनतालाई मात्र उत्साहित बनाए पनि वि.सं. १९५० मा बम्बईमा स्थापित रवि वर्मा फाइन आर्ट लिथोग्राफिक प्रेसका माध्यमद्वारा व्यापारिक दृष्टिकोणले भगवानका फोटोेहरूको मेकानिकल उत्पादन, बिक्री र वितरण गर्न थालेपछि यसको लोकप्रियता ह्वात्तै बढ्यो र यसले आफ्नो छुट्टै बजार बनायो । (more…)

Advertisements

१०० वर्ष पुरानो विज्ञापन

दीपक अर्याल

छोटो, सरल, आकर्षक र पाठकको ध्यान खिच्न सक्ने जानकारी समेट्ने प्रयास हुने गर्छ― हिजोआजका विज्ञापनमा। तर भएसम्मको जानकारीसहित आउने पुराना विज्ञापन भने निकै लामा र भद्दा हुन्थे। नेपाली विज्ञापनको इतिहास पनि यस्तै खालको विस्तृत जानकारी समेटिएका विज्ञापनहरूबाट शुरू हुन्छ। वि.सं. १९५८ देखि प्रकाशन शुरू भएको गोर्खापत्र मा घडी, फाउन्टेन पेनका विज्ञापनहरू केही हदसम्म आकर्षक र छोटा भए पनि पर्चा, पम्प्लेटका रूपमा प्रकाशित र वितरण हुने अरू विज्ञापन भने निकै पट्यारलाग्दा हुन्थे। जसमा टेक्स्ट (अक्षरहरू) को प्रयोग ज्यादा हुन्थ्यो।

वि.सं. १९७० को दशकमा गाई–भैंसीको औषधी, आयुर्वेद तथा ज्योतिषीसँग सम्बन्धी पसल र विभिन्न सामानका लामा–लामा विज्ञापन प्रकाशित तथा वितरित भएको देखिन्छ। मदन पुरस्कार पुस्तकालयको सङ्कलनमा रहेका करीब ३० वटा यस्ता विज्ञापनमध्ये एउटा राणा प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेर जबराको यूरोप यात्रा सम्बन्धी पुस्तकको प्रचार–प्रसारसँग सम्बन्धित छ।

पुस्तक प्रकाशक, लेखकका रूपमा परिचित नरदेव मोतिकृष्ण शर्माद्वारा प्रकाशित यस विज्ञापनमा चन्द्रशमशेरको यूरोप यात्रा (१९६४–६५) को वर्णन गरी लेखिएको पुस्तक यूरोप यात्रा बारे जानकारी दिइएको छ। १९६७ सालमा पर्चाका रूपमा प्रकाशित र वितरित यो विज्ञापनको साइज ४८138२८ सेमी छ। पद्यात्मक शैलीमा लेखिएको ९२ लाइनको यस विज्ञापनले पुस्तकभित्रका विषयवस्तुसँगै लेखक, प्रकाशक, प्रेस, मूल्य जस्ता तमाम जानकारी दिएको छ। विज्ञापनले पुस्तकको साज–सजावट, कागजको रङ, कभर आदिको जानकारी यसरी दिन्छः (more…)

नेपालीमा पहिलो पुस्तक

दीपक अर्याल

First Nepali Language book 'The Holy Bible' and Serampur Press
गुटेनवर्ग प्रेसबाट ४२-लाइन बाइबल सन् १४५४ मा प्रकाशन भएपछि संसारमा सबैभन्दा धेरै प्रति मुद्रित, धेरै भाषामा अनुदित तथा वितरित हुने पुस्तकका रूपमा बाइबल प्रसिद्ध छ। नेपालको पछिल्लो जनगणना (२०५८) लाई आधार मान्ने हो भने नेपालमा क्रिश्चियन धर्मावलम्बीको संख्या करिब एक लाख अर्थात् कूल जनसंख्याको ०.४५% छ तर बाइबलको सम्बन्ध भने नेपाली क्रिश्चियन धर्मावलम्बीसँग मात्र होइन ‘नेपाली भाषा र पुस्तक’मा चासो राख्नेथ धेरैसँग जोडिएको छ। जे ए एटनको अ ग्रामर अफ दि नेपलीज ल्याङ्वेज (सन् १८२०) मा प्रयोग भएका शब्द तथा वाक्यहरूलाई छाड्ने हो भने हालसम्म प्राप्त प्रमाणका आधारमा नेपाली भाषामा प्रकाशित पहिलो पुस्तक द होली बाइबल हो र यसको प्रकाशन शेरामपुर बापिस्ट मिसन प्रेसबाट सन् १८२१ (विसं १८७८)मा भएको थियो।

सन् १८००मा भारतको कलकत्तामा स्थापित यो प्रेसले बाइबल मात्र होइन साहित्य, ग्रामर, डिक्सनेरी, इतिहासका पुस्तकहरू प्रकाशन गरेको थियो। प्रेसको मूल उद्देश्य लेटर प्रेसको प्रयोग गरेर क्रिश्चियन साहित्यको प्रवर्धन गर्नु भए पनि यसले विस्तारै व्यापारिक काममा हात हाल्यो र भारतका विभिन्नस भाषा, नेपाली, तिब्बती जस्ता ४० मुख्य स्क्रिप्ट तथा २२५ भाषामा विविध खालका सामग्रीहरूको प्रकाशन गर्यो (more…)

हराएको इतिहास खोज्दै जाँदा : डिल्लीराज अर्याल


आफ्नै हातमा कलम हुनेहरू पनि आफ्नै इतिहास लेख्नि बसे भने बडो असमञ्जसमा पर्न सक्छन् किनकि इतिहास सोझो वा सरल हिसाबले लेख्नेन गरिएको छैन। व्यवहारबाट इतिहास निर्माण गर्नेहरूले भने इतिहासका पन्ना कलमले कोर्दैनन्। कलमले इतिहास कोर्नेहरूले व्यवहारमा इतिहास निर्माण गर्न वा नगर्न पनि सक्छन् तर तिनका कलमले इतिहासका नाममा कागज कोरेकै हुन्छन्। हामीले भन्दै् र पढ्दैस आएको इतिहासमा गरिखानेको भन्दा बसिखानेको पक्षमा बढी लेखिएको त्यसै भएर पनि हुनसक्छ।

हामीले मान्दै आएको इतिहासमा वास्तविक इतिहास निर्माण गर्नेहरूका अनुहार झल्याकझुलुक मात्र देखापरेका र कतिपयका त नपरेका नै छन्। आज पनि हामीले त्यही मानसिकता र परम्परा बोकेर उदास मनस्थितिमा बनावटी हाँसो देखाएर बाँचेका र वास्तविकताको एउटा पक्षमा, एउटा कोणमा मात्र आधारित भएर इतिहासका कुरा कागजका पन्नामा कोर्ने गरेका छौं।

भन्ने नै हो भने हामीकहाँ संघसंस्था निर्माण गर्ने, गठन गर्ने, त्यसको परिकल्पना गर्ने एउटा र त्यसलाई आफ्नो बनाउने अर्को हुन्छ। जसरी खेतबारी र बाटो खन्नेर एकथरि र तिनको उपयोग गर्ने ,त्यहाँबाट लाभ लिने अर्काथरि हुन्छन्। धेरैजसो क्षेत्रमा काम एउटाको, नाम अर्कैको, स्वामित्व अर्कैको, ऐश आराम अर्कैको हुनेगर्छ।यो हाम्रो परम्परा बनिसकेको छ त्यसैले हामी यसलाई सहज रूपमा स्वीकार्न तयार पनि छौँ। (more…)

नेपाली भाषाको पुस्तक उत्पादन र पुनरूत्पादन प्रक्रिया : दीपक अर्याल

दीपक अर्याल

हिमाल कबरपत्रिकामा ‘असली पेडाको होडबाजी’ शीर्षकमा एउटा समाचार छापियो, “७६ वर्षीय वैजनाथ साहले ४० वर्षअघि सप्तरी, बरमझियाको राजमार्ग छेवैमा एउटा पेडा पसल सुरू गरेका थिए। उनले सुरू गरेका पेडा पसलको नक्कल गरेर दायाँ-बायाँ, सडक पारि र पर-परसम्म पनि लहरै पेडा पसल खुलेका छन्। र सबैजसो उनकै जस्तो साइनबोर्ड टाँगेर आ-आफ्नो पेडा बिकाउन ढुकेर बसेका देखिन्छन्” (जोशी २०६३)। यस्तै खालको रिपोर्ट ‘मेरो अनलाइन नेपाल’को पोर्टलमा ‘पेडा बूढा’ शीर्षकमा देखा पर्यो…

अलि छुट्टै प्रसङ्गमा २०१४ मा प्रकाशित कमलमणि दीक्षितको पुस्तक यस्तो पनि भित्रको एउटा लेख ‘कल्लाई भन्ने? सबै उस्तै” मा नेपाली भाषामा प्रकाशित केही पुस्तकहरूको चर्चा यसरी गरिएको छ:
‘कृष्णचरित्र’ भन्नासाथ अझ पनि ‘कोही एक मथुरापुरी नगरीमा’ भन्ने नै सम्झिरहन्छ। त्यसपछि यी “असली कृष्णचरित्र”, “ठुलो कृष्णचरित्र” र “ठुलो अलसी कृष्णचित्र” इत्यादि विशेषण जोडिएका विभिन्न कृष्णचरित्रलाई चिन्नुपर्दछ। हामीहरूको सौभाग्य या दुर्भाग्यले हामीले एक एक विषयमा कैयौं थरीका धर्मपुस्तक तयार पार्न जानेका छौं। स्वस्थानीको किताब नै लिऊँ। हामीहरूमाथि अत्यन्त दयार गरेर हाम्रा प्रकाशकहरूले छ किसिमका स्वस्थानीका पुस्तकहरू बजारमा प्राप्य गराइदिएका छन् (दीक्षित २०१४ : ९५-९६)
मिडिया अध्ययन-४ (७५-९५) २०६६
(more…)

स्कूलमा सूचना प्रविधि : कम्प्युटर, उत्सुकता र उत्साह

– दीपक अर्याल

कास्कीको उत्तरी सीमान्त नामार्जु ङ गाविसको ताङ्तिङ गाउँको हिमालय मिलन मावि, कक्षा ७ मा पढ्ने केश कुमारी गुरूङ पहिलोपल्ट कम्प्युटरको किबोर्डमा हात राखेर अंग्रेजी तथा नेपाली भाषामा आफ्नो नाम लेख्दै थिइन्। उनी मात्र होइन ६ देखि १० कक्षासम्म पढ्ने धेरैले पहिलो पल्ट कम्प्युटर चलाइरहेका थिए। कम्प्युटरबाट के के काम गर्न सकिन्छ सकिन्छ भन्ने१ विषयमा धेरै विद्यार्थीहरूको उत्सुकता थियो। उनीहरूले कम्प्युटरका विषयमा ठूला ठूला कुरा सुनेपनि वास्तवमै कम्प्युटरले के गर्न सक्छ र के गर्न सक्दैन? भन्नेो विषयमा भने अलमलमा परेका देखिन्थे। केश कुमारीले सरलतापूर्वक सोधिन्, “सर, ठूलो भएर म के बन्छु भन्ने कुरा पनि कम्प्युटरले जान्दछ?”

उनको प्रश्नको जवाफमा “कम्प्युटरले त्यो त थाहा पाउँदैन नानी” भन्न मन लागेन। हामीले जवाफ दियौँ, “ आफू के बन्ने भन्ने कुरा चाहिँ तिमीले आफैँ विचार गर्नु पर्छ, तर तिमीले चाहेको कुरा हासिल गर्न भने कम्प्युटरले सजिलो पार्छ।”

तर त्यति भनेर मात्र पुग्ने थिएन, हामीले त्यसको प्रमाण पनि दिन सक्नुपर्थ्यो र हामीले उनीहरुलाई आफूले लिएर गएका विभिन्न सामग्रीहरू देखाउन थाल्यौं। हामीले भिडियो र तस्वीरहरु देखायौँ, अडियो सुनायौँ र कम्प्युटरका बारेमा उनीहरुको चाख बढाउने प्रयास गर्यौ। उनीहरूले पनि कम्प्युटरलाई कसरी प्रयोग गर्न सकिन्छ, कम्प्युटर सिकेर के फाइदा हुन्छ? यसबाट पढाइ बिग्रन्छ कि पढ्नलाई झन् सजिलो हुन्छ? जस्ता प्रश्नहरू गरे। (more…)

यसकारण शिक्षकले पढ्नै पर्छ

दीपक अर्याल

सामान्यत: शिक्षकले सबै कुरा जानेको हुनाले पढाउने गर्छन् भन्नेा सोचिन्छ तर वास्तविकता भने त्यस्तो होइन। शिक्षकले विद्यार्थीलाई धेरै सिकाउन वा नयाँ नयाँ कुरा सिकाउनका लागि पनि पढ्नै पर्ने हुन्छ। तर, हामीले भने पढ्ने काम विद्यार्थीको मात्र हो भन्ठान्छौं। यसैको परिणामस्वरूप विद्यालय वा कलेजका कतिपय शिक्षकहरूलाई आफूले पढाउने खास एउटा किताबको प्रत्येक पृष्ठमा के लेखिएको छ वा कुन प्रश्न छ र त्यसको उत्तर के हो भन्ने कण्ठस्थ छ। उनीहरूले त्यही कुरा कैयौं वर्षदेखि पढाइरहेका हुन्छन् त्यसैले त्यो हुनु स्वाभाविक पनि हो तर त्यसबाहेकको पनि संसार छ भन्ने कुरालाई भने हामीले बिर्सिदिन्छौं।

विद्यार्थी वा अभिभावकहरूलाई पनि शिक्षकहरूले सबै कुरा जानेका हुन्छन् भन्ने भ्रम रहेको छ। शिक्षकले अनुभवका आधारमा तथा धेरै कुराहरू पढेको आधारमा बाटो देखाउने मात्र बाटो तय गर्ने काम विद्यार्थीकै हो। कतिपय विद्यार्थीले शिक्षकले देखाएको बाटोबाट हिड्दै जाँदा शिक्षक भन्दा ज्ञान वा अन्य हिसाबले अगाडि पुग्छन्। यो नै शिक्षकको सफलता हो। भनिन्छ शिक्षक त नदी किनारामा डुङ्गा लिएर बस्ने माझी हो, उसले यात्रुहरूलाई वारिपारि तारिदिन्छ तर ऊ भने सधै त्यहीं अवस्थामा त्यहीँ ठाउँमा रहन्छ।
(more…)