Archive for the ‘Debate’ Category

नेपाली भाषाको पुस्तक उत्पादन र पुनरूत्पादन प्रक्रिया : दीपक अर्याल

दीपक अर्याल

हिमाल कबरपत्रिकामा ‘असली पेडाको होडबाजी’ शीर्षकमा एउटा समाचार छापियो, “७६ वर्षीय वैजनाथ साहले ४० वर्षअघि सप्तरी, बरमझियाको राजमार्ग छेवैमा एउटा पेडा पसल सुरू गरेका थिए। उनले सुरू गरेका पेडा पसलको नक्कल गरेर दायाँ-बायाँ, सडक पारि र पर-परसम्म पनि लहरै पेडा पसल खुलेका छन्। र सबैजसो उनकै जस्तो साइनबोर्ड टाँगेर आ-आफ्नो पेडा बिकाउन ढुकेर बसेका देखिन्छन्” (जोशी २०६३)। यस्तै खालको रिपोर्ट ‘मेरो अनलाइन नेपाल’को पोर्टलमा ‘पेडा बूढा’ शीर्षकमा देखा पर्यो…

अलि छुट्टै प्रसङ्गमा २०१४ मा प्रकाशित कमलमणि दीक्षितको पुस्तक यस्तो पनि भित्रको एउटा लेख ‘कल्लाई भन्ने? सबै उस्तै” मा नेपाली भाषामा प्रकाशित केही पुस्तकहरूको चर्चा यसरी गरिएको छ:
‘कृष्णचरित्र’ भन्नासाथ अझ पनि ‘कोही एक मथुरापुरी नगरीमा’ भन्ने नै सम्झिरहन्छ। त्यसपछि यी “असली कृष्णचरित्र”, “ठुलो कृष्णचरित्र” र “ठुलो अलसी कृष्णचित्र” इत्यादि विशेषण जोडिएका विभिन्न कृष्णचरित्रलाई चिन्नुपर्दछ। हामीहरूको सौभाग्य या दुर्भाग्यले हामीले एक एक विषयमा कैयौं थरीका धर्मपुस्तक तयार पार्न जानेका छौं। स्वस्थानीको किताब नै लिऊँ। हामीहरूमाथि अत्यन्त दयार गरेर हाम्रा प्रकाशकहरूले छ किसिमका स्वस्थानीका पुस्तकहरू बजारमा प्राप्य गराइदिएका छन् (दीक्षित २०१४ : ९५-९६)
मिडिया अध्ययन-४ (७५-९५) २०६६
(more…)

Advertisements

नेपाली भाषामा प्रकाशित पत्रपत्रिका (वि.सं. २००८-२०१३) : दीपक अर्याल

– दीपक अर्याल

२००७ सालपूर्व निकै कम मात्रामा प्रकाशन भएका पत्रपत्रिकाहरूबारे कुनै न कुनै रूपमा अध्ययन भएको देखिन्छ (दीक्षित २०१७, देवकोटा २०२४, पौड्याल २०२७, प्रेस काउन्सिल २०३१, विरही २०६०)। २००७ फागुन ७ को राजनीतिक परिवर्तन सँगसँगै प्रकाशन क्षेत्रमा मात्रात्मक रूपले वृद्धि भए पनि सोसम्बन्धी अध्ययनमा भने केही कमी देखिन्छ।

२००७ साल अगाडिको ५२ वर्षमा २२ ओटा पत्रपत्रिकाहरू प्रकाशन भएको सन्दर्भमा २००८ सालदेखि २०१३ सालसम्मको ६ वर्षको अवधिमा बुलेटिन, राजनीतिक पार्टी र सङ्ग-संस्थाका मुखपत्र, साहित्यिक पत्रपत्रिका, म्यागेजिन तथा समाचारमूलक पत्रपत्रिकाहरू गरी नेपाली भाषाका कुल १२१ पत्रपत्रिकाहरू प्रकाशन भएको देखिन्छ (देवकोटा २०२४)। प्रेस काउन्सिल नेपालद्वारा प्रकाशित प्रकाशनको दिग्दर्शन (विरही २०६०) मा सङ्ग्रहीत प्रेस कमिसन २०१४को प्रतिविदेनअनुसार २०१३ मा नेपालभित्र नेपाली भाषाका ३२ ओटा पत्रपत्रिकाहरू सञ्चालनमा रहेका थिए। यस्तै, विसं २००९ मा तीन, २०१० मा १३, २०११ मा १५ र २०१२ मा ११ ओटा पत्रपत्रिकाहरू प्रकाशन भएका थिए। (मिडिया अध्ययन ६: १३१-१४८) २०६८
(more…)

यसकारण शिक्षकले पढ्नै पर्छ

दीपक अर्याल

सामान्यत: शिक्षकले सबै कुरा जानेको हुनाले पढाउने गर्छन् भन्नेा सोचिन्छ तर वास्तविकता भने त्यस्तो होइन। शिक्षकले विद्यार्थीलाई धेरै सिकाउन वा नयाँ नयाँ कुरा सिकाउनका लागि पनि पढ्नै पर्ने हुन्छ। तर, हामीले भने पढ्ने काम विद्यार्थीको मात्र हो भन्ठान्छौं। यसैको परिणामस्वरूप विद्यालय वा कलेजका कतिपय शिक्षकहरूलाई आफूले पढाउने खास एउटा किताबको प्रत्येक पृष्ठमा के लेखिएको छ वा कुन प्रश्न छ र त्यसको उत्तर के हो भन्ने कण्ठस्थ छ। उनीहरूले त्यही कुरा कैयौं वर्षदेखि पढाइरहेका हुन्छन् त्यसैले त्यो हुनु स्वाभाविक पनि हो तर त्यसबाहेकको पनि संसार छ भन्ने कुरालाई भने हामीले बिर्सिदिन्छौं।

विद्यार्थी वा अभिभावकहरूलाई पनि शिक्षकहरूले सबै कुरा जानेका हुन्छन् भन्ने भ्रम रहेको छ। शिक्षकले अनुभवका आधारमा तथा धेरै कुराहरू पढेको आधारमा बाटो देखाउने मात्र बाटो तय गर्ने काम विद्यार्थीकै हो। कतिपय विद्यार्थीले शिक्षकले देखाएको बाटोबाट हिड्दै जाँदा शिक्षक भन्दा ज्ञान वा अन्य हिसाबले अगाडि पुग्छन्। यो नै शिक्षकको सफलता हो। भनिन्छ शिक्षक त नदी किनारामा डुङ्गा लिएर बस्ने माझी हो, उसले यात्रुहरूलाई वारिपारि तारिदिन्छ तर ऊ भने सधै त्यहीं अवस्थामा त्यहीँ ठाउँमा रहन्छ।
(more…)

डिजिटल डिभाइड र शैक्षिक भाषाको कुरा

– दीपक अर्याल

पञ्चायतकालीन शिक्षा नीति अनुसार केही वर्ष पहिलेसम्म नेपालको पूर्व-पश्चिम, उत्तर-दक्षिणतिरका सरकारी स्कुलहरूमा नेपाल सरकारले लागू गरेको पाठ्यपुस्तकमा आधारित शिक्षा दिने गरिन्थ्यो। विस्तारै त्यसभित्र मिशनरी स्कुल तथा २०४६ पछि नीजि स्कुलहरूको वर्चश्व बढ्दै गयो र विद्यार्थीहरूले पढ्ने पाठ्य पुस्तकहरूमा पनि भिन्नता आउँदै गयो र शिक्षा वा ज्ञान पाउने स्रोत, माध्यम र परिवेशमा फराकिलो अन्तर हुँदै गयो। त्यसो त पञ्चायती शैक्षिक नीति तथा पद्धतिले एउटै भाषा नेपालीका माध्यमद्वारा राजनीतिक, सांस्कृतिक वर्चश्व कायम गर्यो र खास क्षेत्र तथा जात-जातिका मान्छेहरूलाई मात्र फाइदा पुर्यायो भन्नेा कुरामा शंका गर्न मिल्दैन। तथापि पछिल्लो चरणको फरक-फरक शैक्षिक क्यालेण्डर, पाठ्यपुस्तक, पढाउने तथा पढ्ने वातावरण तथा सोसँगै भित्रिएको आधुनिक प्रविधिले विद्यार्थी तथा शिक्षकहरूका माझ ठूलो खाडल बढाएको छ र त्यसको प्रत्यक्ष प्रमाणहरू समाजमा देखिन थालेका छन्। (more…)

निजि र सरकारी स्कुल तथा गुणस्तरको मापदण्ड

– दीपक अर्याल

निजि र सामुदायिक तथा सरकारी विद्यालयका सकारात्मक तथा नकारात्मक पाटाका विषयमा निकै चर्चा हुने गर्छ। अझ, खासगरी एसएलसीको रिजल्ट आउने वेलामा वा आएपछि त यसका वारेमा गरिएका टिप्पणीहरूले पत्रपत्रिकाका पानाहरू भरिन्छन्। सरकारले सरकारी विद्यालयमा लगानी गरे अनुरूपको प्रतिफल नआएको, विद्यार्थीहरू बढी फेल हुने गरेको, शिक्षकहरूले बढि राजनीति गरेको वा शिक्षकको क्षमता नभएको मात्र होइन देशको शैक्षिक प्रगतिको आधार नै निजि विद्यालय भएको र यसले मात्र राम्रो नतिजा दिन सकेको तर्क पनि यो समयमा दिइन्छ। खासगरी निजि विद्यालयका वकालत गर्नेहरूले एसएलसीमा सरकारी र निजि विद्यालयबाट उत्तीर्ण हुने विद्यार्थीहरूको संख्यालाई आधार मानेर निजि विद्यालय सरकारी भन्दा कैयौं गुणा उत्कृष्ट भएको तर्क गर्छन्। यही तर्क प्लस टु वा सो भन्दा माथिका शैक्षिक संस्थाहरूमा पनि लागू हुन्छ। के दुई फरक धारका विद्यालयहरूको शैक्षिक स्तरको तुलना गर्दा “रिजल्ट” मात्र एक आधार हुन सक्छ? के कति प्रतिशत विद्यार्थी कुन श्रेणीमा पास भए भन्ने आधारले मात्र शैक्षिक स्तरको तुलना गर्न सम्भव छ? के यसरी आउने रिजल्ट विग्रनु वा बन्नु का पछाडि ती विद्यार्थी र ती विद्यार्थीका अभिभावकहरूको सामाजिक, आर्थिक वा सांस्कृतिक सहजता वा वाध्यताले पनि ठूलो भूमिका खेल्छ र त्यसले रिजल्टलाई राम्रो वा नराम्रो बनाउन सक्छ भन्ने कुरामा विचार गर्न हुँदैन? (more…)

ज्ञानको श्रोत के हो?

– दीपक अर्याल

ज्ञान के हो वा यसको श्रोत के हो? के ज्ञानका लागि स्कुल, कलेज वा विश्वविद्यालयका शिक्षा अपरिहार्य छन् वा ती नै पूर्ण छन्? सामान्यत: वर्तमान शिक्षा प्रणालीले हामीलाई त्यहीँ सिकाउँछ। हो, पढ्न, लेख्नन आवश्यक छ तर वर्तमान शैक्षिक योग्यता मात्र ज्ञानको श्रोत हो कि होइन? त्यसमा भने विवाद गर्ने प्रशस्त ठाउँ छ। शायद हामीलाई मानसिक रूपमा वर्तमान शिक्षा प्रणाली वा यसबाट प्रात भएको शैक्षिक योग्यता नै ज्ञानको एक मात्र श्रोत हो भन्ने भ्रम पाल्न सिकाइएको छ। शिक्षा आफैमा ज्ञानको श्रोत हो तर त्यसको दायरा भने स्कुल, कलेज वा विश्वविद्यालयमा मात्र सिमीत छैन। (more…)

Discourses of Birata and Shanti in School Level Nepalese Textbooks

-Deepak Aryal

“Aap to ‘Bahadur’ nahi lagate!” (You don’t look like Bahadur), he seriously doubted my self-introduction as a Nepali student who wanted to go to the YMCA Guest house of Jai Singh Road from Indira Gandhi International Airport, Delhi. It was my third visit to India and noone asked this kind of question in my previous visits. So, I was completely confused and did not have any clue why my taxi-driver both wanted to and hesitated to understand me as ‘Bahadur’ and how I was different from the Bahadur whom he knows or cogitates.

There is a large body of critical literature on theories and practices of ethnic stereotypes. Journalist Walter Lippmann (1922) likened ‘stereotypes’, coined in 1798 originally referred to a printing process or reproduction, to “pictures in the head,” or mental reproductions of reality. Salinas (2003) states in his book ‘The Politics of Stereotype’ that the stereotypes are mentally constructed which are activated in an automatic, unconscious manner and affect both the stereotyping mind and the stereotyped. The social identity theory of stereotypes and prejudice agree to view the development of stereotypes and prejudice as a function of socio-cultural factors and intergroup relations. Such as ‘Jews have large Noses’ (physical
appearance), ‘Negroes are stupid’ (their intelligence) or ‘Japanese are sly’ (their personality) (Rinehart, 1963).