दीपक अर्याल

दलित समुदायलाई छुवाछूत गरिन थालेको सयौं वर्ष भयो भने त्यो विभेदविरुद्ध आवाज उठ्न थालेको पनि वर्षौं भयो। दलित समुदायले छुवाछूतविरुद्ध आवाज उठाएको यस्तै एउटा लिखत फेला परेको छ, जुन सन् १९३८ (वि.सं. १९९५) मा प्रकाशित भएको थियो। ‘मदन पुरस्कार पुस्तकालय’ मा रहेको यो लिखतमा ‘सामाजिक कूटनीतिहरू समयानुकूल परिवर्तन गर्न र विश्वकर्मा जातिलाई अछूत जातिको पहिचानबाट मुक्त गर्न’ तत्कालीन राणा शासक जुद्धशमशेरलाई अनुरोध गरिएको छ।

नेपाल बाहिरका विश्वकर्माको तर्फबाट लेखिएको यो पत्रमा ‘हिन्दू तथा गौरक्षक सनातन धार्मिक जाति विश्वकर्माप्रति गरिएको अछूतको व्यवहारले अन्याय भएको र त्यसको अन्त्य गर्दै हिन्दूधर्मको पुनरुत्थान गर्न’ अनुरोध गरिएको छ। अपीलमा भनिएको छ, “वेद, शास्त्र, पुराण, इतिहास इत्यादिमा पाएभर प्रमाण दिई कामी जाति सनातन धार्मिक गौरक्षक जातिमध्येका हुन्, अछूत जातिमध्येका होइनन् भनी दर्शाई दयामय श्री ३ सरकारका श्री चरणकमलमा अघि ४१ वर्षदेखि बिन्तीपत्र बिछ्याउन कामी जातिले छाडेका छैनन्। कारण गोर्खा संसारमा मात्र यस जातिको जस्तो घृणित अवस्था छ, बाँकी हिन्दू संसारमा विश्वकर्मा जातिको परम्परादेखि नै पानी चलेकै छ। जसै भएतापनि यस अछूत जातिले स्वतन्त्र नेपाल मुलुक र सरकारप्रति पूर्ण भक्तिभाव राख्न छाडेका छैनन्।” Read the rest of this entry »

दीपक अर्याल

बाचाहरू कसले बढी तोड्ला भनेर गम्दा राजनीतिक दलहरूतिरै धेरैका औंला सोझिन्छन्। त्यसमा पनि चुनावका बेला दलहरूले गर्ने बाचा, पत्याउने कुरै आएन। २०१५ सालको आम निर्वाचनमा ‘नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद्’ले यस्तै बाचा गरेको एउटा पर्चा प्राप्त भएको छ। जसले, त्यस बेलाको नेपालको अवस्था, जनताको आवश्यकता र राजनीतिक दलहरूको मनस्थितिलगायत धेरै विषय उजागर गर्छ।

हातले निकै राम्रो अक्षरमा लेखिएको गोर्खा परिषद्को त्यो पर्चामा चुनाव जितेमा पाँच वर्षमा दुईसय अस्पताल, दुई हजार पुल र दुई–तीन हजार स्कूल बनाउने बाचा गरिएको छ। त्यो चुनावमा १९ सीट जितेर दोस्रो स्थानमा रहेकोले गोर्खा परिषद्ले बाचा पूरा गर्नै परेन। जुन चुनावमा नेपाली कांग्रेस दुईतिहाइ बहुमत ल्याएर पहिलो बनेको थियो। Read the rest of this entry »

दीपक अर्याल

‘श्री ३ महाराज बाट बेदाम्मा दुनिञा हरूले हेर्न पाउन् भनी टुडिखेल मा प्रोजेक्टास्कोप् अर्थात् मानिस ले चलफिर गर्‍ये को सब काम तसवीर बाट सोही बमोजीम दुरूस्त देखिन्या तमासा वैशाख गते २६ वुधवार देखि हुनेछ। सो तमाशा हेर्न लाई अगाडि केटा केटि हरू, ताहाँपछि नीज केटा केटी हरू का आमा हरू, वाहाँपछि लोग्ने मानिस हरू वाहाँ पछि वग्गी मा आउने हरू अरू लाई नछेकने गरी रहने छन्।’

गोर्खापत्र मा प्रकाशित यो सूचनाले नेपालमा ‘बाइस्कोप’ वा ‘सिनेमा’ वा ‘मूभी’ कहिले भित्रियो भन्ने आधिकारिक जानकारी दिन्छ। त्यो कति लामो वा के विषयमा थियो भन्ने विवरण नभए पनि त्यसपछिका वर्षमा दरबारमा यस्ता फिल्महरू हेर्ने र विभिन्न उत्सवलाई क्यामेराले खिच्ने चलन बसेको भन्न सकिन्छ। जोसेफ निप्से, लुइ डेगोरालगायतका फोटोग्राफी र फिल्मका उत्साही अनुसन्धाता–प्रयोगकर्ताहरूको अन्वेषणसँगै नेपालमा पनि यो प्रविधि लोकप्रिय हुँदै गयो। Read the rest of this entry »

दीपक अर्याल

संयुक्त राष्ट्रसंघले विश्व क्षयरोग दिवस मनाउन शुरू गर्नुपूर्व नै नेपालमा यसबारे सचेतना फैलाउन शुरू भइसकेको थियो।

TB awarness article in Gorkhapatra daily, published in 1921

TB awarness article in Gorkhapatra daily, published in 1921

संयुक्त राष्ट्रसंघले सन् १९८२ मा मार्च २४ लाई विश्व क्षयरोग दिवसका रूपमा मनाउने घोषणा गरेसँगै यो दिवस संसारभर मनाइँदै आइएको छ। नेपालले पनि अघिल्ला वर्षमा झै यो वर्ष पनि क्षयरोग दिवस मनायो। पछिल्लो समयमा क्षयरोगको महामारीबाट धेरैजसो मुलुक मुक्त भएका मानिए पनि यो रोगबाट पूर्ण मुक्ति भने मिलेको छैन। कुनै बेला यसलाई निको नहुने ‘असाध्य रोग’का रूपमा लिइन्थ्यो।

नेपालमा हाल पहिचान भएका क्षयरोगीको निको हुने दर ९१ प्रतिशत रहेको मानिन्छ। नेपालभित्र यस रोगबारे चर्चा चलेको पुरानो इतिहास हेर्ने हो भने, आजभन्दा ९१ वर्ष पहिले ११ जेठ १९७८ का दिन गोर्खापत्रले क्षयरोगका लक्षण तथा यसबाट कसरी बच्ने भन्दै यस्तो समाचार छापेको थियो– ‘यस्तो हरेक रोगबाट वचने उपाय जान्नु आवश्यक छ परन्तु जुनरोगीको केही औषधी मालुम हुँदैन उसबाट वचने उपाय जान्नु त परमावश्यक हो। जो बात म तल लेख्दछु सो कुरा गर्नाले यूरोप, अमेरिका देशहरूमा यो रोग दिनप्रति कम हुँदै आइरहेछ। पहिले जोवात याद राखनु पर्दछ सोवात यो हो कि यो क्षयरोग अधिक दुर्वल मानिसलाई सताउँदछ हामीहरूले वा रोगीहरूले पनि यस्तो काम गर्नु पर्दछ कि जुन तरहले भये पनि हृष्टपुष्ट हुन पर्दछ। क्षयरोगीको कफ एक ठूलो खराप वस्तु हो, किनकि त्यो कफमा करोडौं जीवित कीटाणु रहन्छन् जुन अरूको शरीरमा प्रवेश गरेर रोगोत्पादन गर्दछन्। क्षयीले यस्तो गर्नुपर्दछ कि त्यसले कहिले पनि घर्को भित्ता, ढोका इत्यादिमा नथुकनु खोकदामा पनि अर्काको शरीर, कपडा, भोज्यपदार्थ इनिहरूमा कफको छिटा पर्न नजावस। रोगी रहेको स्थानमा यौटा पिकदानी रहनू पर्दछ।’ Read the rest of this entry »

दीपक अर्याल

कुन समाचार महत्वपूर्ण हुन्छ र त्यो कसले निर्धारण गर्छ भन्ने कुरा पत्रकारिता क्षेत्रको सर्वकालीन बहसको विषयमा पर्छ।

Market price of daily uses foods items in 1914.

Market price of daily uses foods items in 1914.

नेपालमा कुनै बेला वातावरण सम्बन्धी समाचारले प्रमुखता पायो भने कुनै बेला स्वास्थ्य, कुनै बेला शिक्षा त कुनै बेला ‘ग्लोवल वार्मिङ’का समाचारले। राजनीतिले प्रमुखता पाएको नेपाली पत्रपत्रिकामा पछिल्लो समय भने कृषिका समाचारहरूले निकै प्राथमिकता पाइरहेको देखिन्छ। त्यसो त, १०० वर्ष अगाडिको गोर्खापत्रको समाचारले पनि कृषि मोफसलसँग जोडिएको विषयवस्तु हो भन्ने भान दिने गरी कृषिका समाचारलाई प्राथमिकता दिएको पाइन्छ। राजनीतिक, सामाजिक वा आर्थिक हिसाबले बन्द समाजमा खास–खास गौंडास्थित हुलाक अड्डाबाट सङ्कलित हुने ऊबेलाको गोर्खापत्रका समाचारलाई अहिलेको परिपे्रक्ष्यमा हेर्न वा विश्लेषण गर्न नसकिए पनि जनतासँग प्रत्यक्ष सरोकार राख्ने विषयवस्तुलाई प्राथमिकतामा राखेको भन्न अवश्य सकिन्छ। Read the rest of this entry »

दीपक अर्याल

वि. सं. २०२४ मा प्रकाशित गृष्मबहादुर देवकोटाको पुस्तक ‘नेपालको छापाखाना र पत्रपत्रिकाको इतिहास’ले १३ वैशाख १९८४ मा प्रकाशित ‘चन्द्र कामधेनु चर्खाद्वारा धागो कातिरहेकी वर्ष १२ की वीरगञ्जकी सूर्यमती श्रेष्ठेनी’को तस्वीर नै नेपाली छापामा छापिएको पहिलो तस्वीर हो भनेर दाबी गर्‍यो। हाम्रो फोटो पत्रकारिताको इतिहास यही दाबीको आधारमा अगाडि बढ्यो। गत ४० वर्षदेखि यही आधारमा नेपाली पत्रकारिताको इतिहास पढ्ने–पढाउने काम भयो र अनुसन्धानात्मक पुस्तक तथा लेखहरूमा पनि फोटो पत्रकारिताको यही दाबी दोहोर्‍याइयो। जबकि, समाचारमूलक सामग्रीका लागि १९८४ सालभन्दा अगाडि नै देश समाचार अन्तर्गत दुई वटा र श्री ३ चन्द्रशमशेर राणासँग सम्बन्धित पुस्तकको विज्ञापन गर्न एउटा फोटो (हाल्फ टोन ब्लकमा आधारित) प्रकाशित भइसकेका थिए। समाचारका रूपमा पहिलोपटक गोरखापत्रमा प्रकाशित फोटो

‘गुरुले भनेका सबै कुरा सत्य हुन्छन् वा गुरुको विद्यामाथि प्रश्न गर्नुहुँदैन’ भन्ने मान्यताले अग्रजका पुस्तक परको तथ्य खोतल्न जरूरी ठानिएन। नत्र, गोर्खापत्रमा समाचारसहित प्रकाशित फोटोमा ध्यान नजाने कुरै आउने थिएन। ३० असार १९८२ को गोर्खापत्रको देश समाचार (सदर) मा ‘श्री ३ महाराजको जन्मोत्सव’ शीर्षकमा समाचारसहित चन्द्रशमशेरको फोटो प्रकाशित छ। १९८३ श्रावण १८ गते सोमबारका दिन पनि चन्द्रशमशेरको जन्मोत्सवको समाचारमा उनको फोटोको प्रयोग गरिएको छ। Read the rest of this entry »

दीपक अर्याल

२ भदौ १९८२ मा ‘सदर जेल कारखाना’ स्थापना भएको एउटा समाचार गोरखापत्र मा छापियो। जसमा, ‘कैदीहरूका जीउ र आत्मामा रहन सक्ने रोग–मुर्दापन र खिया जडता’ हटाउने उद्देश्यले जेल कारखाना खोलिएको उल्लेख छ। समाचारमा जेल कारखाना नखुल्दासम्म ‘शारीरिक, मानसिक र आत्मिक सबै शक्ति–ताकतबाट हीन भई आफैंआफ ठगिई मृतप्रायः भई हीन–पशुका समान जीवन गुमाई लुत्या–कुकुर, सुँगुर मरे जस्तै मरी मशानमा फ्याँकिन्थे’ भनिएको छ। कारखानामा काम गर्ने कैदीको काम तथा योग्यता अनुसार उसले भोग्नुपर्ने कैदको समय घटाउन सक्ने गरी सनद जारी गरेको बेहोरा पनि त्यही समाचारमा छ।

यो समाचार छापिएको समयमा नेपालका शासक चन्द्रशमशेर थिए, त्यसैले उनैले जेल कारखानाको सुरुआत गरेको देखिन्छ। समाचारले जेल कारखाना कैदीहरूलाई केही काम दिन मात्र खोलिएको थियो वा त्यसबाट ठूलै मात्रामा उत्पादन गरेर राज्यले नाफा कमाउने पनि उद्देश्य राखेको थियो भन्ने खुलाउँदैन। तत्कालीन समयका कागजपत्र, विज्ञापन, नियम–कानून तथा जेल कारखानालाई हेर्दा ठूलो व्यापारिक उद्देश्य राखेको पनि देखिंदैन। सानै रूपमा शुरू गरिएको भए पनि तत्कालीन शासकहरूले ब्रिटिश शासन प्रणालीबाट प्रभावित भएर यो काम शुरू गरेका थिए भन्न सकिन्छ। Read the rest of this entry »