Surrounding Kathmandu Valley

थानकोटबाट चित्लाङतर्फ लाग्ने उकालो मोटरबाटो। त्यसो त काठमाडौं छिर्ने ऐतिहासिक बाटोको अस्तित्व पनि बाँकी नै छ जसबाट हिड्दा यो मोटरेबाटो भन्दा छिटो हुन्छ।

Visit Ranighat (Ranimahal) : रानीघाट भ्रमण

Ranimahal

A letter to Jawaharlal from Nepali PM M.P. Koirala

8^th May, 52.

CONFIDENTIAL

My dear Jawaharlal Ji,

I received your letter No. 5744-P.M. dated April 25, 1952, in which you have mentioned on foreign contacts of the Nepal Government with special reference to the U.S.A Government. I felt that there has been some misunderstanding in the matter.

When I was in Delhi in the first week of January last Mr. Chester Bowles referred in his talks to the request made by us to the Govt. of India for financial and technical help and that he too would try to the Govt. of India for financial and technical help and that he too would try to extend Point 4 Aid if it would be possible. Bedsides, he said that a certain American expert employed by the Govt. Of India for urban community planning would like to visit Kathmandu during his summer vacation and by the way give his advices to us if we so desired. Some of my colleagues were in Delhi in the last week of April to discuss the matter of help with the Govt. of India. Some members of the American Embassy saw them and tried to discuss the development projects so that they could plead for extension of the Point 4 Aid. As our plans and projects were being discuss with the Govt. of India my colleagues naturally told them that Govt. of India had accepted to examine our projects and help us. This is so far as the American aid is concerned. Mr. Goodal is here. He has seen me and said that he would send some manual of the American system of administrative reorganisation to us. He is not advising us in matters of reorganisation of administration in the strict sence of the term nor have we ever desired that both Indian team and American expert should help us in the reorganisation. There should have been no reason for any misunderstanding.

राजा, राष्ट्रियता र राजतन्त्र पुस्तकको भूमिका : गणेशराज शर्मा

पुस्तकको आवरण पृष्ठ

बीपी कोइरालाको ‘फेरि सुन्दरीजल’ जेल डायरी प्रकाशित भएकै दिन जगदम्बा प्रकाशनसंग सम्बद्ध केही विशिष्ट व्यक्तिहरूसंगको एउटा भेटघाटको उपलक्षमा मैले बीपीको नासोसरह मसँग रहिआएको यो अर्को सामग्री प्रस्तुत गर्दै अब यसलाई के गर्ने भनी प्रश्न गरेँ। उपस्थित रहेका सबैले यो पनि प्रकाशित नै हुनुपर्छ भनी प्रोत्साहित गरे बमोजिम यो सङ्कलन प्रकाशमा आएको छ।

बीपीका यी विचार र टिप्पणीहरू कुनै औपचारिक वा पूर्वतैयारीका साथ गरिएको सम्बोधन वा प्रवचन थिएन र, यो यसै रुपमा प्रकाशित हुनसक्ने लागेर सङ्कलन गरिएको पनि होइन। अन्तिम पटकको त्यस क्यान्सरले गर्दा, जहाँसुकै र जतिसुकै प्रयत्न गरे पनि, त्यसको महङ्गो र कष्टकर इलाजको आधारमा कम्तिमा दुई हफ्ता र बढीमा छ महिनाको आयु मात्र लम्बिनसक्ने उहाँका चिकित्सकहरूको निदान थियो। दुःख खप्नसक्ने उहाँको मनोबल र चारित्रिक विशेषताको कठिन परीक्षा पुनः शुरू भएको त्यस क्षणका हामी प्रत्यक्षदर्शीहरूका थुप्रै सम्झनाहरू क्रमशः आफूसंगै लोप हुँदै जाने छन्।

के कोइराला परिवारले ‘रेणु’लाई सम्झेको छ?

श्रीमति लतिका रेणू (फणीश्वरनाथ रेणुकी श्रीमति)

कतिपय पुराना मान्छे भन्छन्, बीपी ‘बीपी’ बन्नमा ‘देवेन्द्र’, ‘फणीश्वर नाथ रेणु’ ‘भोला चटर्जी’को हात छ, त्यसो त यसै भनाईलाई ठीक उल्टो गरि पनि भन्न सकिएला र बीपीको योगदानका वारेमा चर्चा गर्न सकिएला। जे होस्, यहाँ चर्चा गर्न लागिएका पात्र हुन् “फणीश्वर नाथ रेणु” को हो। रेणु र बीपी दुई साथी, दाजुभाइ, क्रान्तिकारी, योद्धा र लेखक सबै थिए। पटनामा जन्मिएर नेपाली क्रान्तिका लागि अतुलनीय योगदान पुर्याएका रेणुलाई नेपालीहरूले त उहिल्यै विर्सीसके। कांग्रेसका तत्कालिन नेताहरूले पनि बिर्से नै होलान्। तर, कोइराला परिवारलाई परेको दु:ख-सुखमा हरदम साथ दिने रेणु र वहाँको परिवारका वारेमा के कोइराला परिवारको कुनै व्यक्तिले सोचेको, सम्झेको होला। फणीश्वर नाथ रेणु वितेको धेरै वर्ष भइसक्यो तर उनका पत्नि श्रीमती रेणुलाई कोइराला परिवारका कुनै सदस्यले कहिल्यै सम्झे, सम्झेनन् वा भेटे भेटेनन् थाहा छैन। आर्थिक वा अन्य सहयोगको लागि होइन तर के फणीश्वरनाथ रेणुजस्ता अग्रज लेखक र नेपाली क्रान्तिका वरिष्ट व्यक्तित्वकी पत्नि  लतिका रेणुलाई सम्झन जरूरी छैन? थोरै माया र सद्‌भाव देखाउन जरूरी छैन। यो कस्तो खालको वैगुनी परम्परा हो? के नेपालीहरू प्रति भारतीयहरूले देखाउने माया, सद्‌भाव र श्रद्धालाई यस्तै-यस्तै वैगुनका कारणले गर्दा असर परेको त छैन।

यहाँ हिन्दीमा लेखिएको लेख छ- लतिका रेणुका वारेमा। नेपालीमा अनुवाद गर्न नसकेकोमा क्षमा माग्दै हिन्दीभाषाको उक्त लेखलाई जस्ताको तस्तै राखिएको छ।

असली राष्ट्र निर्माता

कुपण्डोलको उकालो काटेपछि पुल्चोक क्याम्पसको साइडमा थकै मार्दै गरेका तरकारी व्यापारी

विहान अफिस जानेबेलामा हिमालयन होटलको सानो उकालो चढेपछि एउटा समूह निरन्तर भेट हुन्छ। कालीमाटीबाट तरकारी र फलफुल लिएर व्यापारमा हिडेका सबैजना पुल्चोक क्याम्पसको छेउमा केहीवेर सुस्ताउँछन्। म उनीहरूलाई निरन्तर भेट्छु र उनीहरू मलाई। मैले उनीहरूको समूहलाई चिनेपनि उनीहरूले मलाई चिन्ने कुरा हुँदैन। केही समयदेखि उनीहरूको फोटो लिन्छु भन्ने सोचेको थिएँ। तर, धेरै कुराले मिलेको थिएन। आज भने मौका मिल्यो।

देशका विभिन्न कुनाबाट आएर काठमाडौंबासीका घरघरमा तरकारी र फलफुल पुर्याइदिने यी परिश्रमी व्यक्तित्वहरूको परिश्रमको कदर गर्न न त पहाडी समुदायका व्यक्तिले सकेका छन् न त राज्यले नै। केही दिनको छठ विदामा तराईतिर लागेका कारण घर-घरमा पाइने तरकारी वा फलफुलमा मात्र कमी आएको थिएन वरू त्यसका लागि नजिकको पसल धाउनु पर्ने वाध्यताको सृजना भएको थियो। त्यसैगरि कपाल काट्ने पसलहरू बन्द थिए र केही खुलेका पसलमा अत्याधिक भिडभाड देखिन्थ्यो। खासगरी मधेशी समुदायबाट पुग्नेगरेको यो सेवा र सहयोगका लागि हामीहरू आभारी हुन जान्नु नै पर्छ। यति परिश्रम, मेहनत र लगनका साथ आफ्नो पसीना खाडी मुलुक वा अन्य मुलुकमा गएर  पोख्नेहरूका लागि मेरो एउटा मात्र भनाइ छ, यहाँ वसेर यसरी काम गर्ने नेपालीहरू नै असली राष्ट्र निर्माता हुन्। यो समुदाय, यो पेशा, यो परिश्रम, श्रम, पसिना र स्वावलम्बीपनको सम्मान गर्न सिकौं।

समास भन्दा विग्रह जाती : डिल्लीराज अर्याल

तपाईंको र मेरो भेट भएको छैन। म एकातिर छु तपाईं अर्कातिर। कोण फरक छ, दृष्टिकोण फरक छ। भेटघाट हुनुपर्ने हो तर भेट भए पनि घाट भएको छैन। घाट भैहालेछ भने पनि भेट हुनेछैन। भेटघाटको आधा मात्रै हुने गरेको छ।

तपार्इंलाई देख्न मन लाग्छ। यसो हेर्छु तर देख्दिनँ। हुनत देखभाल गर्नुपर्ने हो तर भाल हुन्छ, देख हुन्न। देख भएछ भने भाल हुनेछैन, अर्थात् भेट र घाटको आधा मात्र भए झैं देख र भालको पनि आधा मात्र हुन्छ। देश यस्तै भएको छ। हरेक क्षेत्र यस्तै भएर गएका छन्। सबै कुरामा आधा मात्र रहेको देखिएको छ। पूरा हुने, गर्ने कुरामा बाधा छ।

जाबो दरबार, भान्छे र पियनको दरबार : डिल्लीराज अर्याल

पहिले पहिले देशबन्धुको मनमा अचम्मको उत्कण्ठा जाग्ने गर्थ्यो। जताजता घुम्न पाइन्छ त्यतै त्यतै घुम्न जाने र घुम्दा देखे, सुनेका कुरामा तर्क गर्ने, नजानेका कुरामा जिज्ञासा पोख्ने जस्ता विषयमा उकत्ण्ठा हने गर्थ्यो। देशभित्र मात्र होइन, विदेश घुम्ने रहर पनि हुन्थ्यो। उसको त्यो रहर राम्ररी ती उत्कण्ठा कहिल्यै पूरा हुन पाएनन्। रहर पूरा गर्न नपाउनुको कारण उसलाई थाहा छ त्यसैले चाहँदाचाहँदै पनि उसले खैंचिएर बस्नु परेकोले पनि यो गुनासो कसैसँग पोख्ने गरेको छैन। नघुमेकै पनि होइन, खालि सोचे अनुसार भएन भन्ने मात्र हो। ऊ पढैया होइन र बन्न पनि चाहेन। त्यसैले पढ्न स्कूलतिर लाग्नुभन्दा गाई गोरु फुकाएर महारातिर जान मन लाग्थ्यो। चराउने नाममा चउरतिर वा खेततिर लगेर गाइगोरु जुधाउन मन लाग्थ्यो। यदाकदा केटा उफार्ने र लहैलहैमा हिडाउनेहरूका सुरमा लागेर गाउँ डुलेर पनि हिड्थ्यो। त्यसो गर्न पाउँदा रमाउँथ्यो पनि।

राजा कस्तो हुनुपर्ने? : बिपी कोइराला ( BP Koirala)

कुनै तानाशाहको छोरा तानाशाह भएको छैन। हुन खोज्दा खत्तम भएको छ। राजतन्त्रको आधार बल हुँदैन। बलको आधारमा राजतन्त्र रहन खोज्यो भने त्यसको छोरो गद्दीमा बस्न सक्दैन। एउटा अपवाद भएको छ बेलायतको क्रौमबेल। चार्ल्स प्रथमलाई झुण्ड्याएपछि क्रौमवेल भयो इङ्गलैण्डको तानाशाह र त्यहाँ गणतन्त्र स्थापित गरेर ऊ शासक भयो। क्रौमवेल मरेपछि उसको छोरोलाई त्यस पदमा बसाए, तर सकेन त्यसले चलाउन। नसकेपछि, जसलाई झुण्ड्याएका थिए-चार्ल्स प्रथम, त्यसकी छोरी लुकेर बसेकी थिई फ्रान्समा। त्यसलाई बोलाएर राजा बनाए। क्रौमवेलको छोरा भाग्यो। त्यसो हुनाले ताकतको आधारमा, नाङ्गगो शक्तिको आधारमा, सामान्य मान्यताको आधारमा होइन कि नग्न शक्तिको आधारमा राजाले शासन गर्न खोज्यो भने उसको छोरोले राजगद्दीमा बस्न पाउँदैन। मेरो त्यै तर्क छ।

ब्राह्मणवाद विरुद्ध घृणावाद : निर्मलमणि अधिकारी

पुनर्निर्माणका नाममा विगतको कला, संस्कृति, धर्म, मान्यता तथा अभ्यास र परम्पराहरू सम्पूर्ण कुराको ध्वंश हुन जरूरी छैन। हो, केही कुराहरूमा समयसापेक्ष परिवर्तन र सुधार गर्न सकिन्छ र पर्छ पनि। तर, वर्तमानमा देखिएका अराजकताहरू, परिवर्तनका नाममा भएका र हुन लागिरहेका विनाशकारी कृयाकलापहरूले अन्तत: कसैको हित गर्दैन भन्‍ने हामीलाई लागेको छ। सबै कुराका नियम, कानुन, विधि हुन्छन् र सबै कुराको भुत (इतिहास), वर्तमान र भविष्य पनि हुन्छ। हामीलाई लागेका, हामीले देखेका, हामीले भोगेका वा पढेका कुराहरूलाई आधार बनाएर तर्क गरौं र आफ्ना तर्कहरू बढी वैज्ञानिक बनाऔं। यदि आफ्ना हितमा छैनन् भने पनि अरूले गरेका तर्क र अरूले राखेको मान्यतालाई सम्मान र आदर गर्न सिकौं।

यसै वस्तुगत तर्कलाई अगाडि बढाउने जमर्को गर्दै हामीले नियमित रूपमा निर्मलमणि अधिकारीका तर्क, विचार र मान्यताहरूलाई निरन्तररूपमा राख्‍न लागेका छौं। यहाँहरू वादविवाद गर्न र आलोचना वा समालोचना गर्न स्वतन्त्र हुनुहुन्छ। यसबाहेक यहाँहरूका सामग्रीलाई पनि स्थान दिइने नै छ।
निर्मलजीको नियमति सामग्रीहरू दिने क्रममा यो हप्ता हामीले विश्वको प्रथम जनविद्रोह र राष्ट्रको पुनर्संरचनालाई लिएका छौं। यहाँहरूको सुझाव, माया र पत्रका लागि tnpnepal@gmail.com सधै खुला रहनेछ। (सम्पादक मण्डल)

नेपालमा जातीय सवाल र समाधान

विषय प्रवेश

वि.सं. २०४६ सालको जनआन्दोलनले पञ्चायती व्यवस्थाको अवसान गराएपछि अनेकखाले जातीय संस्था, संगठन, मोर्चा तथा राजनीतिक पार्टीका सक्रियताले जातीय आन्दोलनमा प्रशस्त बहस, छलफल तथा अन्तक्रिर्याको थालनी भयो। त्यस यताको समयमा ‘जनजाति’, ‘आदिबासी’ तथा ‘दलित’ शीर्षकमा विविध गतिविधिहरू संख्यात्मक रूपमा बढेका छन्। ‘मधेशी आन्दोलन’ को सन्दर्भ पनि यस कालखण्डमा नेपाली राजनीतिको एक सवालका रूपमा रहिरह्यो। मूलप्रवाहबाट बाहिर पर्न गएका, अवसरहरूबाट वञ्चित समुदायले राज्यका हरेक तहमा भागिदारी खोज्ने जायज मागलाई सम्बोधन गर्नैपर्छ भन्नेमा मतैक्य बढ्दो छ। यद्यपि यसै सन्दर्भमा नेपाली समाजमा कि त जातीय सवालमा पटक्कै थाहा नभएझैं चुपचाप बसिदिने, कि त्यसलाई अनावश्यक हदसम्म उराल्ने प्रवृत्तिहरू पनि नदेखिएका होइनन्।

विश्वास गर दशैं आउँछ : डिल्लीराज अर्याल

तस्बिर- रमेश कार्कि, पिङको रमाइलोमा झुम्दै र नानी बोकेर पालो पर्खदै पृष्ठभुमिमा माडीफाँटमा लागेको कुइरो।

आमा खै अझै पनि आकाशमा मालचरा देखिएन
लहरमा उड्दै कराउनुपर्ने हो खै त कराएन ।
भन्नोस् न आमा
आकाशमा सधैं आउने मालचरा किन आएन?
घरघरमा सधैं आउने दशैं किन आएन?
मालचरासँगै हाम्रो दशैं हराउन त हराएन?

Kathmandu ‘Sahara’ from Chandragiri